Audyt NIK: Realizacja Wieloletniego Programu Współpracy Rozwojowej 2021-2030 „Solidarność dla Rozwoju"¶
Oficjalne sprawozdanie Najwyższej Izby Kontroli (NIK) — najwyższego organu państwowej kontroli finansowej w Polsce — z audytu realizacji wieloletniego programu współpracy rozwojowej MSZ w latach 2021–2024. Dokument o numerze KAP.430.7.2024 / P/24/003/KAP, opublikowany w kwietniu 2025 roku. Stwierdzono systemowe nieprawidłowości w pracy FSM: umowy MSZ — FSM na kwotę 133,3 mln zł za cztery lata zawierano z opóźnieniem, MSZ nie prowadził własnych kontroli w Fundacji, w siedmiu z 30 sprawdzonych umów FSM z partnerami i beneficjentami programu Wsparcie Demokracji 2022 stwierdzono nieprawidłowości, w dwóch przypadkach doprowadziło to do niegospodarnego wydatkowania 187,6 tys. zł.
Dokument to oficjalne sprawozdanie Najwyższej Izby Kontroli, najwyższego organu państwowej kontroli finansowej w Polsce, z systemowego audytu realizacji Wieloletniego Programu Współpracy Rozwojowej na lata 2021–2030 „Solidarność dla Rozwoju" — głównego programu polskiej państwowej pomocy rozwojowej, w ramach którego działa FSM. Kontrola objęła okres od 1 stycznia 2021 do 30 września 2024 roku, oddzielnej szczegółowej kontroli poddano umowę Wsparcie Demokracji 2022 (dalej — WD 2022). Podmioty objęte kontrolą: MSZ RP, Ministerstwo Nauki, FSM oraz 15 organizacji-wykonawców. Czynności kontrolne zakończono, ostatnie formalne wystąpienie pokontrolne podpisano 18 października 2024 roku; raport końcowy opublikowano w kwietniu 2025 roku.
Struktura i kompetencje NIK jako wydawcy. Najwyższa Izba Kontroli to niezależny organ konstytucyjny, niepodporządkowany rządowi, odpowiadający przed Sejmem. Jej sprawozdania mają formalno-prawny status: instytucje państwowe są zobowiązane odpowiedzieć na jej uwagi i podjąć działania naprawcze. NIK nie ma uprawnień do nakładania sankcji bezpośrednio — jej sprawozdania kierowane są do prokuratury, komisji parlamentarnej lub innych właściwych organów.
Systemowe zarzuty wobec pracy FSM¶
-
Opóźnienia przy zawieraniu umów MSZ — FSM. Wszystkie cztery umowy WD między MSZ RP a FSM na lata 2021–2024 (na łączną kwotę 133 293,3 tys. zł) zostały zawarte z naruszeniem terminu określonego w § 5 ust. 3 umowy podstawowej z 4 listopada 2014 roku między ministrem spraw zagranicznych a FSM. Opóźnienia liczyły się w tygodniach i miesiącach. NIK kwalifikuje to jako nierzetelne wykonywanie obowiązków przez MSZ.
-
MSZ nie prowadził własnej kontroli w FSM. Mimo szerokiego zakresu zadań i znacznych kwot dotacji (jedna z nich osiągała 40 550,0 tys. zł), MSZ — poza weryfikacją sprawozdań FSM — nie przeprowadzał kontroli w samej Fundacji. NIK kwalifikuje to jako nierzetelne wykonywanie przez MSZ swoich obowiązków.
-
Nieprawidłowości w siedmiu z 30 sprawdzonych umów FSM z partnerami i beneficjentami. W ramach kontroli umowy WD 2022 NIK szczegółowo sprawdziła 30 umów. W siedmiu stwierdzono działania niezgodne z prawem, postanowieniami umów lub nierzetelne. W dwóch przypadkach doprowadziło to do niegospodarnego wydatkowania środków dotacji na łączną kwotę 187,6 tys. zł.
-
Konkretne nieprawidłowości, w przypadku których w raporcie nazwano partnerów:
- Umowa z Radio Wnet Sp. z o.o. na 2 600 000 zł — przedmiot umowy (zakup audycji radiowych lub czasu antenowego) określony nieprecyzyjnie: nie podano liczby i czasu trwania audycji, nie zestawiono budżetu dziennego z liczbą emisji.
- Wydatek 12,1 tys. euro (57,7 tys. zł) na rzecz partnera za okres od stycznia do kwietnia 2022 roku, gdy partner nie realizował projektu. Wydatek zakwalifikowano jako niegospodarny.
- Białoruskie Centrum Informacyjne Sp. z o.o. — na prośbę partnera 21 grudnia 2022 roku FSM aneksem retroaktywnie (od 1 stycznia 2022 roku) zwiększyła dzienny koszt produkcji i emisji audycji radiowej z 12 054,80 zł do 13 150,69 zł, co zwiększyło łączną wartość umowy z 4 400 002,00 zł do 4 800 001,85 zł. NIK kwalifikuje to jako niegospodarne i nierzetelne.
- Partner projektu „Gra dla demokracji – Etap II" otrzymał pełną wypłatę wynagrodzenia w wysokości 129,9 tys. zł, a sprawozdanie końcowe z projektu zostało zatwierdzone przez FSM mimo nieosiągnięcia celów i wskaźników umowy. NIK kwalifikuje to jako niegospodarne i nierzetelne.
-
Ukraiński partner projektu „Przygotowanie personelu medycznego w zakresie leczenia traumy wojennej" otrzymał środki per saldo o 28,8 tys. zł więcej niż kwota umowy i przed zatwierdzeniem sprawozdania końcowego.
-
Dyscyplina wydatków administracyjnych centrali FSM w Warszawie. Z próby 21 faktur (łączna wartość próby — 432,7 tys. zł, 15,1% wydatków administracyjnych): 7 faktur opłacono z opóźnieniem od 3 do 55 dni, co narusza art. 44 ust. 3 pkt 3 ustawy o finansach publicznych; na 3 fakturach opis merytoryczny przygotowała osoba wystawiająca fakturę; na wszystkich 21 fakturach brakuje potwierdzenia przeprowadzenia kontroli formalno-rachunkowej.
-
Wypłata środków bez sprawozdawczości. FSM wypłaciła siedmiu partnerom ostatnie transze dotacji, mimo niewywiązania się przez nich z obowiązków złożenia sprawozdania końcowego z projektu lub przed jego zatwierdzeniem przez FSM. W jednym projekcie środki wypłacono w kwocie wyższej niż przewidziana w umowie dotacji (per saldo o 28,8 tys. zł).
-
Problemy z ujęciem wydatków administracyjnych przedstawicielstw. W sprawozdaniach FSM za lata 2021–2023 pojawiły się problemy z rozdziałem wydatków administracyjnych przedstawicielstw FSM za granicą. NIK wskazuje, że wydatki na funkcjonowanie przedstawicielstw zagranicznych ujmowano w niejednoznacznych kategoriach wydatków programowych; rozgraniczenie zaczęto stosować dopiero w 2024 roku.
Ogólna ocena FSM w raporcie. „Skala i istotność nieprawidłowości stwierdzonych w ramach objętej badaniem umowy na realizację programu Wsparcie demokracji w 2022 r. świadczy o niedochowaniu przez Fundację należytej dbałości o prawidłowe gospodarowanie środkami publicznymi oraz właściwe ich wykorzystanie, a także o niewystarczającym nadzorze Prezesa tej Fundacji nad wykonywanymi zadaniami".
Imię Prezesa FSM w akcie NIK nie zostało wymienione. Prezesem Zarządu FSM w 2022 roku (okres objęty szczegółową kontrolą) i do 30 lipca 2024 roku był Rafał Dzięciołowski, powołany przez ministra spraw zagranicznych Polski 2 września 2019 roku (KRS, wpis 30 z 19.09.2019; zob. doc-krs-fsm). 11 czerwca 2024 roku minister Radosław Sikorski powołał Prezesem Henryka Litwina (KRS, wpis 36 z 30.07.2024); zmiana została przedstawiona jako planowe zakończenie misji Dzięciołowskiego, bez wzmianki o trwającej kontroli NIK. Od 21 listopada 2024 roku Prezesem FSM jest Justyna Janiszewska. Sformułowanie NIK „niewystarczający nadzór Prezesa tej Fundacji" odnosi się do okresu objętego kontrolą — czyli do Dzięciołowskiego jako osoby, pod której kierownictwem zawarto i zrealizowano umowę WD 2022.
Ocena białorusko-ukraińskiego konkursu grantowego 2022 roku¶
W rozdziale 4.5 raportu NIK wprost stwierdza: „Fundacja prawidłowo przeprowadziła Konkurs grantowy na rzecz Białorusi i Ukrainy oraz dopełniła obowiązków związanych z przekazaniem grantów podmiotom wybranym w konkursie" — konkurs grantowy na rzecz Białorusi i Ukrainy z 2022 roku przeprowadzono prawidłowo.
Ocena ta opiera się na kontroli o charakterze wyrywkowym. Konkurs zarekomendował do finansowania 17 projektów — 11 białoruskich na 7 026,3 tys. zł i 6 ukraińskich na 1 000,0 tys. zł. NIK szczegółowo sprawdziła procedurę wyboru (ogłoszenie, regulamin, skład komisji, protokoły oceny) oraz trzy z tych 17 umów grantowych — czyli mniej niż 18% pod względem liczby projektów. W sprawdzonych trzech umowach nie stwierdzono nieprawidłowości w wydatkowaniu środków grantowych: granty wykorzystano w całości, sprawozdania przyjęto, środki użyto zgodnie z przeznaczeniem.
Jednocześnie NIK odnotowała jedną nieprawidłowość proceduralną odnoszącą się bezpośrednio do konkursu białorusko-ukraińskiego: ówczesny Prezes Zarządu FSM nie złożył deklaracji o braku konfliktu interesów, co narusza pkt 7 części II dokumentu Zasady i tryb przeprowadzenia konkursu, stanowiącego załącznik do umowy WD 2022. Prezes zatwierdzał wyniki konkursu zgodnie z protokołami komisji — lecz bez formalnego zadeklarowania braku konfliktu interesów.
Wartość analityczna dokumentu¶
-
Państwowe potwierdzenie systemowych nieprawidłowości w FSM. To nie ocena dziennikarza czy NGO, lecz formalny raport najwyższego organu kontroli państwowej w Polsce. Stwierdzone nieprawidłowości opublikowano oficjalnie i przekazano do MSZ.
-
Bezpośrednie wskazanie odpowiedzialności Prezesa FSM. Sformułowanie „niewystarczający nadzór Prezesa" — to ocena spersonalizowana. W okresie, do którego się odnosi, Prezesem był Rafał Dzięciołowski.
-
Dokumentacja dyscypliny finansowej. Kwota 187,6 tys. zł nie jest katastrofalna, lecz systematyczność nieprawidłowości (7 z 30 umów — blisko 25%) wskazuje na problemy procedur, a nie pojedyncze błędy.
-
Opóźnienia umów MSZ — FSM jako cecha strukturalna. Wszystkie cztery umowy z lat 2021–2024 zawarto z opóźnieniem. To wzór, a nie anomalia — wskazuje na problemy koordynacji między MSZ a FSM.
-
Białorusko-ukraiński konkurs grantowy 2022: pozytywna ocena ogólna przy kontroli wyrywkowej. Sformułowanie „konkurs przeprowadzono prawidłowo" opiera się na kontroli procedury komisji i trzech z 17 finansowanych projektów. Nazwy wybranych trzech projektów w jawnej części raportu nie zostały podane. Jedyna uwaga odnosząca się bezpośrednio do konkursu — brak deklaracji o konflikcie interesów ze strony Prezesa zatwierdzającego wyniki. To istotne dla śledztw opierających się na konkretnych grantach konkursów FSM na kierunku białoruskim: braki proceduralne odnotowano dla konkursu 2022 formalnie, a kwestia, czy powtórzyły się w konkursach lat następnych (w tym w konkursie 2023, gdy Prezesem nadal pozostawał Dzięciołowski), z tego dokumentu nie wynika i wymaga osobnej weryfikacji.
Ograniczenia danych¶
- Okres szczegółowej kontroli ograniczony jest do umowy WD 2022. Umowy WD 2021, WD 2023, WD 2024 zbadano mniej szczegółowo; pełny obraz lat 2023–2024 wymaga osobnych źródeł.
- Nazwy konkretnych beneficjentów, którzy otrzymali środki z nieprawidłowościami, w jawnej części raportu nie są ujawniane, z wyjątkiem partnerów wymienionych wprost (Radio Wnet, Białoruskie Centrum Informacyjne — oba formaty „zakupu czasu antenowego", a nie klasyczne granty z naboru konkursowego).
- Kwestia konfliktu interesów między członkami Rady FSM a beneficjentami nie była przedmiotem audytu.
- NIK nie porównuje wyników konkursów z różnych lat — do zbudowania szeregu czasowego potrzebne są inne źródła (zob. doc-fsm-2020-results, doc-fsm-2021-results, doc-fsm-2023-results, doc-fsm-2024-results, doc-fsm-2025-results).
- Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP · donor programu, zleceniodawca umów WD
- Fundacja Solidarności Międzynarodowej (FSM) · operator czterech umów WD na 133 293,3 tys. zł w latach 2021-2024
- Minister Nauki · program stypendiów, częściowo powiązany z programem Współpracy Rozwojowej
- 15 sprawdzonych beneficjentów FSM (nazwy w większości nie ujawnione)
- Najwyższa Izba Kontroli · wydawca raportu, organ państwowej kontroli finansowej w Polsce