Metodologia¶
Ta strona opisuje, jak projekt pracuje z informacją: jak ją weryfikuje, jak rankinguje stopień udowodnienia, jak odróżnia fakt od świadectwa, jak reaguje na błędy.
Poziomy udowodnienia¶
Każde twierdzenie w naszych publikacjach odpowiada jednemu z czterech poziomów. Poziom wskazywany jest jawnie w materiałach, w których występuje mieszanie faktów o różnym stopniu potwierdzenia.
Poziom 1 — dokument. Twierdzenie potwierdzone dokumentem pierwotnym, który widzieliśmy i zachowali w archiwum: oficjalna publikacja, sprawozdanie finansowe, wypis rejestrowy, zrzut ekranu publicznego wpisu, nagranie wystąpienia. To najmocniejsze twierdzenia. Źródło zawsze wskazane z linkiem do karty w naszym archiwum.
Poziom 2 — dane publiczne z niezależnych źródeł. Twierdzenie opiera się na publikacjach innych dziennikarzy lub organizacji, przy obecności kilku niezależnych źródeł. Tu ufamy cudzej weryfikacji, ale sprawdzamy spójność: jeśli jedno wydanie twierdzi jedno, a drugie — przeciwne, jawnie to odnotowujemy.
Poziom 3 — świadectwo źródła. Informacja pochodzi od źródła, którego tożsamości nie ujawniamy. Przedstawiana jest jawnie: „według informacji źródła zaznajomionego z sytuacją", „według słów byłego pracownika", „zgodnie z danymi przekazanymi nam". To nie jest przedstawiane jako potwierdzony fakt. Jeżeli mamy jedno takie źródło — albo szukamy potwierdzenia z drugiego niezależnego punktu, albo publikujemy materiał z jawnym wskazaniem na pojedyncze świadectwo.
Poziom 4 — rekonstrukcja. To nasza logiczna interpretacja dostępnych faktów. Na przykład: „uwzględniając, że budżet wyniósł X, a sprawozdanie publikuje tylko Y, są podstawy przypuszczać Z". Tu jawnie używane są czasowniki przypuszczenia („przypuszczalnie", „są podstawy sądzić", „prawdopodobnie"). Twierdzenia poziomu 4 mogą okazać się błędne, i jesteśmy gotowi wprowadzać poprawki przy pojawieniu się faktów zaprzeczających.
Przypadek szczególny — informacja wewnętrzna od insiderów¶
Część struktur, o których piszemy, ukrywa swoją działalność finansową przed opinią publiczną. W otwartym dostępie nie pojawiają się wyciągi bankowe, przelewy między rachunkami, kontrakty, faktyczne wydatki z grantów, wewnętrzna korespondencja dotycząca decyzji personalnych. Część takiej informacji staje się znana przez ludzi, którzy sami pracowali lub pracują w tych strukturach. To zazwyczaj byli lub urzędujący pracownicy, podwykonawcy, beneficjenci grantów, wolontariusze. O tym, jakie są ich realne ryzyka i co dla nich robimy, napisane jest na stronie Ochrona źródeł.
Ta strona — o tym, jak pracujemy z taką informacją w samej publikacji.
Oznaczenie poziomu. Większość informacji od insiderów publikujemy z oznaczeniem Poziom 3 (świadectwo źródła): „według informacji źródła zaznajomionego z pracą finansową organizacji…", „według słów byłego pracownika…". To nie jest przedstawiane jako ostateczny fakt.
Potwierdzenie z drugiego punktu. W miarę możliwości szukamy potwierdzenia z drugiego niezależnego punktu — publicznych rejestrów, dokumentów innego źródła, wzmianek w publikacjach. Jeżeli takie potwierdzenie zostanie znalezione, twierdzenie może zostać przekwalifikowane na Poziom 1 lub 2 z jawnym odesłaniem do źródła potwierdzającego.
Zaokrąglanie liczb i uogólnianie. Dokładne liczby, które mogłyby naprowadzić na źródło (na przykład konkretna kwota wynagrodzenia lub przelewu znana bardzo wąskiemu kręgowi osób), są zaokrąglane lub zastępowane rzędem wielkości: „rzędu miliona", a nie „1 273 458 PLN". Decyzja ta podejmowana jest wspólnie ze źródłem.
Prośba o komentarz. Do osoby, której działania są opisywane, kierowana jest prośba o komentarz z konkretnymi pytaniami (zob. sekcja niżej). Jeżeli osoba przedstawi dokumenty potwierdzające lub zaprzeczające naszym ustaleniom — znajduje to odzwierciedlenie w publikacji.
Filtr tematyczny. Publikujemy informacje dotyczące publicznej działalności struktury: rozdziału środków grantowych, decyzji personalnych, wypełniania lub niewypełniania zadeklarowanych zobowiązań, wydatków reprezentacyjnych, powiązań z osobami trzecimi. Informacji o życiu prywatnym, osobistych relacjach, kwestiach medycznych lub rodzinnych osób występujących w materiale nie publikujemy, nawet jeśli są źródłu znane.
Nie przedstawiamy takich informacji jako ostatecznie ustalonych faktów, ale i nie ignorujemy ich. Funkcja dziennikarska polega tu na odnotowaniu, że niezależni obserwatorzy mają podstawy zadawać pytania.
Prośba o komentarz¶
Przed publikacją materiału zawierającego krytyczne twierdzenia o konkretnej osobie fizycznej, kierujemy do tej osoby prośbę o komentarz. To standardowa praktyka dziennikarska. Prośba zawiera:
- Krótki opis przygotowywanego materiału
- Listę konkretnych twierdzeń odnoszących się do adresata
- Termin odpowiedzi (zazwyczaj 5–7 dni roboczych)
- Kontakt do odpowiedzi
Jeżeli odpowiedź zostanie udzielona — zostaje wbudowana w publikację. Jeżeli odpowiedź nie nadejdzie w terminie — publikacja wychodzi z adnotacją „skierowano prośbę, na moment publikacji odpowiedzi nie otrzymano". Jeżeli odpowiedź przychodzi po publikacji — dodawany jest update z stanowiskiem osoby.
Prośba o komentarz nie jest obowiązkowa w następujących przypadkach: krytyka dotyczy struktury lub decyzji zbiorowej, a nie osobistego działania; materiał oparty jest w całości na dokumentach publicznych i publicznych oświadczeniach samej osoby; chodzi o odmowę udostępnienia publicznego sprawozdania, które już wielokrotnie było publicznie żądane.
Co czyni materiał gotowym do publikacji¶
Minimalny chek-list, według którego sprawdzamy materiał przed wydaniem:
- Każde twierdzenie poziomu 1–2 ma link do źródła w archiwum lub do materiału zewnętrznego
- Twierdzenia poziomu 3 są jawnie oznaczone jako świadectwa źródła
- Twierdzenia poziomu 4 są jawnie oznaczone jako rekonstrukcja lub przypuszczenie
- Wszystkie wymienione osoby i organizacje posiadające karty na stronie są prolinkowane; nowe karty założone, jeśli ich nie było
- Prośba o komentarz wysłana (jeżeli ma zastosowanie) i termin odpowiedzi upłynął lub odpowiedź otrzymana
- Metadane dokumentów pierwotnych wyczyszczone, jeżeli istnieje ryzyko dla źródła
- Dwukierunkowe powiązania w archiwum i kartach zaktualizowane (zob. zasady archiwum)
Błędy i sprostowania¶
Jeżeli w opublikowanym materiale wykryto faktyczną niedokładność, my:
- Wprowadzamy poprawkę do tekstu
- Dodajemy adnotację „poprawiono [data]" z krótkim opisem, co zostało zmienione
- W krytycznych przypadkach (na przykład materiał zawierał błędne twierdzenie o człowieku) — publikujemy odrębne ogłoszenie o sprostowaniu
Jeżeli poprawka zmienia sens materiału — wersja oryginalna i poprawiona są zachowane w historii repozytorium git i dostępne przez archiwum zmian na GitHub.
Konflikt interesów¶
Autorzy projektu nie otrzymują finansowania od struktur, o których piszą, ani nie współpracują z nimi w innych formach. Jeśli w przyszłości taka sytuacja zaistnieje (na przykład źródło finansowania projektu stanie się jednocześnie obiektem badań) — publikujemy odpowiednie oświadczenie i odsuwamy zainteresowanego autora od odpowiednich materiałów.
Czym się nie zajmujemy¶
Belarus Transparency to projekt badawczy. My:
- nie zajmujemy się demaskowaniem życia prywatnego, krewnych i osobistych decyzji (jeżeli nie są bezpośrednio związane z tematem śledztwa)
- nie publikujemy wycieków danych osobowych szeregowych pracowników i wolontariuszy organizacji
- nie oceniamy poglądów i motywów — tylko działania i ich konsekwencje
- nie występujemy w roli instancji sądowej — dokumentujemy, a nie wydajemy wyroków